X
تبلیغات
* ๑۩۞۩๑ ماڵه شـــێعر ๑۩۞۩๑ *
* ๑۩۞۩๑ ماڵه شـــێعر ๑۩۞۩๑ *
شێعر له ڕوانگه‌ی منه‌وه‌... هه‌ناسه‌یه‌که‌ له‌ به‌خته‌وه‌ری.....له‌ ژیان...... له‌ مان 
قالب وبلاگ

http://s1.picofile.com/file/7102835692/40xjcinyyxr8g2jjox3.jpg http://www.pic.iran-forum.ir/images/cl1iswlmhsshizwlltiu.jpg http://www.pic.iran-forum.ir/images/uohstds93vyn15azxnlk.jpg

وت‌وبێژ ده‌گه‌ڵ:

قادر فه‌تاحی قازی، ئه‌حمه‌د به‌حری و ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌‌

سه‌باره‌ت به‌‌ فۆلکلۆری کوردی

ئاماده‌ کردنی: زانکۆ خه‌لیفه



قادر فه‌تاحی‌قازی ساڵی 1314ی هه‌تاوی له‌ ئاوایی "قزڵجه‌ی سه‌رێ" سه‌ر به‌ شاری مه‌هاباد له‌ دایک بووه‌، کارناسیی باڵای به‌شی "ئه‌ده‌بیاتی فارسی" له‌ زانستگای ته‌ورێز وه‌رگرتووه‌(1352)، پاشان وه‌ک مامۆستای قوتابخانه و دواتریش وه‌ک مامۆستای زانستگا وه‌رگیراوه‌. قادر فه‌تاحی‌قازی تا ئێستا به ده‌یان ده‌قی فۆلکلۆری و وتار و لێکۆڵینه‌وه‌ی سه‌باره‌ت به‌م باسه‌ له‌ گۆڤاره‌کانی خوێندکاری‌دا نووسیوه‌ و خاوه‌ن چه‌ندین کتێبی به‌ نرخه که‌ بریتین له:
مێهر و وه‌فا، ساڵی 1345 هـ؛ شێخی سه‌نعان، ساڵی 1346 هـ؛ بارام و گوڵندام، ساڵی 1347 هـ؛ شۆرمه‌حموود و مه‌رزینگان، ساڵی 1348 هـ؛ شێخ فه‌رخ و خاتوون ئه‌ستی ساڵی 1351  هـ؛ سه‌عید و میرسێوه‌دین به‌گ، ساڵی 1355 هـ؛ ئه‌مسال و حیکه‌می کوردی (امثال و حکم کردی) به‌شی یه‌که‌م،ساڵی 1364 هـ؛ ئه‌مسال و حیکه‌می کوردی به‌شی دووهه‌م، 1375 هـ؛ لاس و خه‌زاڵ، ساڵی 1379 هـ؛ شیرین و فه‌رهاد، ساڵی 1384 (گشت ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ له‌ زانکۆی ته‌ورێز به‌ چاپ گه‌یشتوون) هه‌روه‌ها کتێبی گه‌نجینه‌ی به‌یتی کوردی که‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی مه‌زنی به‌یتی کوردی دێته‌ ئه‌ژمار له‌ چاپخانه‌ی ئاراس به‌ چاپ گه‌یشتووه‌. قادر فه‌تاحی قازی ئێستا له‌ شاری ته‌ورێز ده‌ژی و یانه‌ی "فارسی و ئایینی نگارش" له‌ زانکۆ ته‌ورێز ده‌ڵێته‌وه‌.
ئه‌حمه‌د به‌حری ساڵی 1336ی هه‌تاوی له گوندی "ته‌په‌ ڕه‌ش" له‌ دایک بووه‌؛ کارناسیی به‌شی ئه‌ده‌بیاتی فارسی هه‌یه‌ و دانیشتووی شاری مه‌هاباده؛ ماوه‌یه‌کی زۆر مامۆستای قوتابخانه‌کانی دواناوه‌ندی ئه‌م شاره‌ بووه‌. "گه‌نجی سه‌ربه‌مۆر" و "فه‌رهه‌نگی باڵنده‌" دوو به‌رهه‌می چاپ کراوی ئه‌و به‌ڕێزه‌ن. به‌رهه‌می سه‌رجه‌م به‌یته‌کانی ناوچه‌ی موکریانی ئاماده‌ی چاپه که‌ زیاتر له 500 ده‌ق ده‌خۆی ده‌گرێ ؛ کاک ئه‌حمه‌د ئێستا خاوه‌ن ئیمتیاز و مودیر مه‌سئوولی گۆڤاری "مه‌هاباد"ه‌.
ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌  ساڵی 1354ی هه‌تاوی له‌ شاری شنۆ له‌ دایک بووه‌. خوێندکاری دکتۆڕای فه‌لسه‌فه‌ی زانست ، لکی "فه‌لسه‌فه‌ی زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان"ه‌. جگه‌ له‌ ڕشته‌ی ده‌رسیی خۆی، له‌ بواره‌کانی زمان و ئه‌ده‌ب به‌تایبه‌ت زمان و ئه‌ده‌بی کوردی خه‌ریکی لێکۆڵینه‌وه‌یه‌. له‌ ساڵی 1382 کتێبێکی به‌ناوی  پێکهاته‌ی به‌یتی کوردی  له‌لایه‌ن ئینتیشاراتی سه‌لاحه‌ددینی ئه‌یوبییه‌وه‌ بڵاو بۆته‌وه‌ و تا ئێستا چه‌ندین وتاری له‌ گۆڤاره‌ جۆراوجۆره‌کانی ڕۆژهه‌ڵات و باشووری کوردستان بڵاو بوونه‌ته‌وه‌.
 
 
 
هه‌ژێن: پێناسه‌ی به‌ڕێزتان بۆ "فۆلکلۆر" چییه‌؟
فه‌تاحی قازی: فۆلکلۆر ئه‌ده‌بیات و زانسیتی نێو خه‌ڵکه، چونکه زوو "نووسین" که‌م بووه، ئه‌و ئه‌ده‌بیات و زانسته‌ ده‌ نێو خه‌ڵک‌دا ڕواوه‌ و پارێزراوه‌. ئه‌ده‌بیات وه‌کو به‌یت و باو، په‌ند، گۆرانی و ...
زانست وه‌کو کشت‌وکاڵ، ئاژه‌ڵداری، ئه‌ستێره‌ ناسین، دواوده‌رمان، حیسابی مانگه‌کان و ...
به‌حری: گه‌لێ شاره‌زا و لێزان، به زمانی جۆربه‌جۆر و له‌ گه‌ل و وڵاتی جۆربه‌جۆردا، له‌ سه‌ر فۆلکلۆر دواون؛ ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و ڕاستییه‌ که‌ فۆلکلۆر یه‌کێک له‌ گرینگ‌ترین و به‌رچاوترینی ئه‌و دیاردانه‌یه‌ که‌ له‌ ژیانی دوورودرێژی ئاده‌میزاددا، به‌ ڕه‌نگ و شێوازی جۆربه‌جۆر ساز بووه‌. فۆلکلۆر هه‌ر وه‌ک دیارده‌کانی دیکه‌ی فه‌رهه‌نگ له‌ ڕه‌نگ‌دانه‌وه‌ی پێوه‌ندی ئینسان و سروشت، ئینسان و ئینسان و ئینسان و خۆی‌دا هاتۆته‌ ئاراوه‌. ئه‌وه‌ی فۆلکلۆر له‌ دیارده‌کانی تری ئینسان جیا ده‌کاته‌وه‌ و بایخی تایبه‌تی پێده‌دا، خاوه‌ن‌داره‌تییه‌که‌یه‌تی. هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ خاوه‌ن‌داری فۆلکلۆر خه‌ڵکه‌، تۆ ده‌باته‌ نێو ئه‌قیانووسێک بابه‌تی ڕه‌نگاوڕه‌نگ به پانتایی مێژوو. هه‌ر له‌و ڕووه‌وه‌ گه‌ڕیان به‌ نێو فۆلکلۆردا هه‌رگیز ناتوانێ گه‌ڕانێکی ئاسایی و کاتی و سه‌رپێیی بێ. بۆ؟ چونکه‌ تۆ به‌ سه‌ر ئه‌زموون و ئێحساسات و دڵه‌ڕاوکه‌ و خۆشی ئاده‌میزاددا ده‌که‌وی که‌ سه‌دان و بگره‌ هه‌زاران ساڵه به‌ سه‌ر یه‌ک‌دا که‌ڵه‌که‌ بوونه‌ لێک درواون و سواون و به‌ره‌و ژیانی ئێستای ئێمه شۆڕابه‌یان به‌رداوه‌ته‌وه‌. ئێمه‌ ئه‌مڕۆ له‌ فۆلکلۆردا ئه‌وه‌ی لێی ده‌گه‌ڕێین "خۆمان"ین. ئه‌و "خۆ"یه‌ی له‌ دنیای مۆدێڕنی ئێستا سه‌یر له‌گه‌ڵ خۆی نامۆیه‌. به‌ دوای دوێنێ و پێرێی خۆمانه‌وه‌ین، به‌ دوای ئه‌و دابڕانه‌ گه‌وره‌یه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ سروشت و منداڵیمان‌دا وه‌دی هاتووه‌. به‌ دوای ئه‌و به‌شه‌ له‌ ڕابردووی ون‌بووی خۆمانین که‌ مێژوو به‌ سه‌ری‌دا قه‌ڵمبازی داوه‌؛ یان هه‌ر ئه‌رک و کاری ئه‌و پاراستنی ئه‌مه‌ نه‌بووه‌. له‌ سه‌ر به‌رده‌نووسه‌کان، له‌ سه‌ر سواڵه‌ت و ده‌فره‌ کۆنه‌کان، له‌ نێو وشه‌ و دێڕی کتێبه‌ مێژوویی‌یه‌کان له‌ کوێ ئه‌و به‌شه‌ ڕابردووه‌ ون بووه‌ وه‌ک له‌ فۆلکلۆردا پارێزراوه‌ به‌ جوانی و به‌ ڕوونی ماوه‌ته‌وه‌؟ له‌ به‌راوردی مێژوو و فۆلکلۆردا، فۆلکلۆر ئه‌و گشت بابه‌ته‌ ورد و نادیارانه‌ن که‌ شان به‌ شانی مێژوو زه‌مانێکی دوور و درێژیان پێواوه‌ و له‌گه‌ڵ خۆیان تام و بۆن و به‌رامه‌ی به‌شه‌ ون بووه‌که‌یان بۆ ئه‌مڕۆی ئێمه‌ پێیه‌.
مه‌حموودزاده‌: له‌ پۆلێن‌کردنێکی ناسراو دا ئه‌د‌ه‌ب به‌ دوو خانه‌ی سه‌ره‌کیی دابه‌ش ده‌کرێ یه‌که‌میان ئه‌ده‌بی نڤیساریی و ئه‌وی دیکه‌ ئه‌ده‌بی زاره‌کیی‌یه‌. با هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ئه‌و باسه‌دا بڵێم بازنه‌ی فۆلکلۆر له بازنه‌ی ئه‌ده‌بیی زاره‌کی فراوان‌تر و گشتی‌تره‌. ‌فۆلکلۆر جۆرێک سوننه‌ته‌ که‌ هه‌م ئه‌ده‌بێکی تایبه‌تی ده‌ هه‌نبانه‌ی‌دا هه‌یه‌ و هه‌م ڕه‌گه‌زی ئاوه‌ها که‌ له‌ جۆری داب و نه‌ریت و شتی له‌م چه‌شنه‌یه‌ نه‌ک له‌ چه‌شنی ئه‌ده‌ب. که‌اویه‌ باشتره‌ بڵێین فۆلکلۆر دابه‌ش‌کردنێکی له‌م چه‌شنه‌ی هه‌یه‌: ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری، نه‌ریتی فۆلکلۆری و .... . سه‌رنجی ئێستای ئێمه‌ زیاتر له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌یه‌. ده‌کرێ بڵێین ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری ته‌قریبه‌ن هه‌ر ئه‌ده‌بی زاره‌کی یه‌. بۆیه‌ گوتم ته‌قریبه‌ن چونکه‌ به‌ گوێره‌ی تێگه‌یشتن و بۆچوونی هێندێک که‌س ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری مۆرکێکی کۆنیی و ڕه‌سانه‌یه‌تیشی پێوه‌یه‌. ئه‌وانه‌ فۆلکلۆر به‌ جۆرێک که‌له‌پوور داده‌نێن، که‌له‌پوور واته‌ میراتی کۆن. به‌ڵام ئه‌ده‌بی زاره‌کی حوکم نییه‌ کۆن بێ به‌ڵکوو بۆنموونه‌ ئه‌و نوکته‌ و قسه‌ خۆشانه‌ش که‌ خه‌ڵک ڕۆژانه‌ پۆ گاڵته‌ و جه‌فه‌نگ بۆ یه‌کتری ده‌گێڕنه‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌. جارێ خۆمان له‌ قه‌ره‌ی ئه‌و جوداوازییه‌ وردانه‌ ناده‌ین. ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری یا ئه‌ده‌بی زاره‌کی له‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بی نڤیساری‌دا چاکتر پێناسه‌ی بۆ ده‌کرێ. گوتوویانه‌ ئه‌ده‌بی نڤیساری ئه‌ده‌بێکی بیرلێ‌کراو، ده‌ستکرد، تاکه‌که‌سی و عالمانه‌یه‌ له‌ به‌رانبه‌ر دا ئه‌ده‌بی زاره‌کی ئه‌ده‌بێکی خۆوێژانه‌، سروشتی و هه‌ڕه‌مه‌کی یه‌. لێره‌دا وا باشه‌ ڕوون‌کردنه‌وه‌یه‌ک له‌سه‌ر وشه‌ی هه‌ڕه‌مه‌کی یا ڕه‌مه‌کی بده‌م. له‌وانه‌یه‌ تا ئێستا بیرمان له‌وه‌ نه‌کردبێته‌وه‌ که‌ ڕه‌مه‌کی شێوه‌ی سووکه‌ڵه کراوی هه‌ڕه‌مه‌کی یه‌. هه‌ڕه‌مه‌کی سیفه‌تێکه‌ که‌ وه‌پاڵ هه‌ڕه‌مه‌ دراوه، هه‌ڕه‌مه‌ واته‌ زۆرینه‌ و پڕایی خه‌ڵک یانی (توده‌ی مردم). هه‌ڕه‌مه‌کی یانی جڤاکی‌. ئێستا به‌ ئاکامێکی سه‌رنج‌ڕاکێش ده‌گه‌ین: له‌ ئاخاوتنی رۆژانه‌ش‌دا ڕه‌مه‌کی به‌ شتی بیرلێ‌نه‌کراو و به‌رنامه‌ بۆ دانه‌ڕیژراو ده‌ڵێن. له‌ باسی جوداوازییه‌کانی ئه‌ده‌بی نڤیساری و ئه‌ده‌بی زاره‌کیش‌دا گوتمان ئه‌ده‌بی نڤیساری بیرلێ‌کراوه مانای لاوه‌کی و زیمنی ئه‌و قسه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌ده‌بی زاره‌کی بیرلێ‌نه‌کراوه. من ئه‌و بۆچوونه‌م ئاوا قبووڵ نییه،‌ ڕاست‌تره‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ بڵێین ئه‌ده‌بی نڤیساری. له‌چاو ئه‌ده‌بی زاره‌کی بیرلێ‌کراوتر و به‌رنامه‌ بۆ داڕیژراوتره‌ و ئه‌ده‌بی زاره‌کیش خۆوێژانه‌ تر و بژارنه‌کراو تره‌.کاتێک ئێمه‌ بو نموونه‌ حه‌قایه‌تێکی کۆن له‌گه‌ڵ کورته‌ چیرۆکێکی نوێ هه‌ڵده‌سنگێنین، ڕاستیی ئه‌و بۆچوونه‌مان بۆ ڕوون ده‌بێته‌وه‌. حه‌قایه‌ته‌ کۆنه‌که‌ له‌وانه‌یه‌ که‌می و زیادی هه‌بێ، دووپات کردنه‌وه‌ی نابه‌جێی هه‌بێ، زیاده‌ و تێ‌هه‌ڵاخنین واته‌ (حشو و زوائدی) هه‌بێ ته‌نانه‌ت ڕه‌نگه‌ هه‌ڵه‌ی گێڕانه‌وه‌شی تێ‌دا هه‌بێ به‌ڵام کورته‌ چیرۆک په‌رداخ کراوتر و داتاشراوتره‌. ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ توحفه‌ی موزه‌ففه‌رییه‌ دا شه‌رحی مامۆستا هێمن له‌سه‌ر به‌یتی برایمۆکیان خوێندۆ‌ته‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ بیریان‌ مابێ له‌ جێگایه‌ک‌دا مامۆستا ئاماژه‌ بۆ هه‌ڵه‌یه‌ک ده‌کا که‌ ڕه‌حمان به‌کری به‌یت‌بێژ له‌ گێرانه‌وه‌که‌ی دا کردوویه‌ یا له‌ به‌یتی کاکه‌میر و کاکه‌شێخ‌دا له‌ هێندێک گێڕانه‌وه‌دا ئه‌و دوو که‌سه‌ وه‌ک دوو ئاغای غه‌ددار و خوێن‌مژ ناسراون و حه‌یده‌ر گۆرانیش وه‌ک  قاره‌مانێکی هه‌ڵقوڵاو له‌ دڵی جه‌ماوه‌ری خه‌ڵکی چه‌وسێندراو باسی لێ‌کراوه‌ که‌چی ‌هێندێک زانیاری له‌ کتێبی شه‌ره‌فنامه‌دا پێمان ده‌ڵێن ئه‌و ره‌وایه‌تانه‌‌ له‌ به‌یتی کاکه‌میر و کاکه‌شێخ که‌ ئه‌و دووانه‌ به‌ دوو میری مێرخاسی کورد و حه‌یده‌ر ‌گۆرانیش به‌ به‌کرێ‌گیراوێکی عوسمانییان ده‌ناسێنن ڕاست‌تره‌.
 
هه‌ژێن: ئایا فۆلکلۆری کوردی له‌ باری فۆرم، ناوه‌رۆک، جوانی‌ناسی و زمانییه‌وه‌ توانیویه‌تی شێوازێکی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌وه‌ بگرێ، بۆ وه‌ی که‌ بڵێین ئه‌وه‌ سه‌بک و شێوازی فۆلکلۆری کوردی‌یه‌؟
فه‌تاحی قازی: به‌ڵێ؛ فۆلکلۆری کوردی له باری فۆرم، ناوه‌رۆک، جوانی ناسی توانیویه‌تی شێوازێکی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌وه‌ بگرێ.
به‌حری: ئه‌وه‌ی جیاوازی خسته‌ نێو ئینسانه‌کان و وای کرد لێک تێنه‌گه‌ن و هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک ببێته‌ خاوه‌ن زمانێکی تایبه‌ت، گیرسانه‌وه‌یان له‌ سه‌ر گۆشه‌یه‌کی ئه‌و گۆی زه‌وییه‌ بوو. شوێنی ژیان له‌گه‌ڵ خۆی زمانی تایبه‌تی خوڵقاند، جل‌وبه‌رگی تایبه‌تی هێنایه‌وه‌ ئاراوه‌، چیرۆک و ئه‌فسانه‌ی جیاوازی لێ که‌وته‌وه‌؛ داب‌ونه‌ریتی جیاواز و ته‌نانه‌ت خوردوخۆراکی جیاوازیش.
زنجیره‌ کێوی زاگرۆس که‌ به‌ درێژایی وڵاتی کوردان‌دا تێده‌په‌ڕێ، ده‌ورێکی به‌رچاوی له‌ گووران و پێکه‌وه‌ ژیان و سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و گه‌له‌دا گێڕاوه‌ و هه‌ندێ تایبه‌تمه‌ندی له‌ ژیانی ئه‌وان‌دا وه‌دی هێناوه‌ که‌ تۆ له‌ نێو گه‌لانی دراوسێ‌دا نایبینی. ژیانی گه‌لانی چیانشین وێده‌چێ زۆر وێک بچن، هه‌ر ئه‌و جۆره‌ی ژیانی ده‌شتایی و که‌نار به‌حر و ئه‌قیانووسان وێک ده‌چن، کاتێ به‌رهه‌مه‌کانی ڕه‌سووڵ هه‌مزه‌تۆف دا‌ستانی ده‌خوێنییه‌وه‌، هه‌ر ده‌ڵێی داغستان کوردستانه و هه‌ر ده‌ڵێی کوردستان داغستان. هه‌ر ده‌ڵێی ڕه‌سووڵ هه‌مزه‌تۆف کورده‌ و له‌ سه‌ری کوێستانی گه‌ده‌ و و بناری سپی ڕێز و قه‌ندیل ژیاوه‌. هه‌ر ده‌ڵێی گوڵه شلێره‌ی داغستانی ترۆپکی چیاکانی کوردستانی داپۆشیوه‌. وشه‌کانی ڕه‌سووڵ هه‌مزه‌تۆف بۆنی شاخیان لێدێ، هه‌ر ئه‌و جۆره‌ی ناتوانی چیا له‌ نووسه‌ری کورد بسڕییه‌وه‌ و زمانی کوردیش له‌ چیا؛ چیایی خاوه‌نی وره‌ و ئیراده‌ی به‌هێزن، ئازا و نه‌ترس. سه‌ریزێون له‌ ئاست هه‌ر دیارده‌یه‌کی ڕووحیان له‌ کووله‌که‌ بکا، له‌ ئاست هه‌ر هێزێکی شنه‌ی به‌ره‌به‌یانی شاخیان لێ زه‌وت بکا. فۆلکلۆری چیانشینان پڕیه‌تی ئازایه‌تی و ڕاستی و کرده‌وه‌ی ئینسانی، پڕیه‌تی له‌ جوانی و بۆن و به‌رامه‌. فۆلکلۆری چیانشینان به‌رزن به به‌رزی دوندی کێوه‌کانیان و ڕوون و ڕه‌وانن به ڕوونی کانیاوه‌کانیان.
شوێنی ژیان بابه‌ته‌کان تایبه‌ت ده‌کا؛ فۆلکلۆری کوردیش له‌و چوارچێوه‌یه‌ به‌ده‌ر نییه‌. بڕیار نییه‌ میلله‌تێکی خاوه‌ن زمانی تایبه‌ت و داب‌ونه‌ریتی تایبه‌ت، فۆلکلۆره‌که‌ی له‌ سه‌ر فۆڕم و نێوه‌رۆکی یه‌کیتر دامه‌زرێ و سه‌ربه‌خۆیی تایبه‌تی خۆی نه‌بێ. ڕاست به‌پێچه‌وانه‌، یه‌کێک له‌و خاڵانه‌ی وه‌ک به‌ڵگه‌ی هۆوییه‌تی چاوی لێده‌که‌ین، فۆلکلۆره‌که‌مانه 
به فۆرم و نێوه‌رۆک و جوانی‌ناسی و زمانی تایبه‌ته‌وه‌، سه‌بک و شێوازی کوردانه‌ی به‌یته‌کان، مه‌ته‌ڵ و مه‌تۆڵۆکه‌کان، چیرۆک و ئه‌فسانه‌کان، شێعری گۆرانییه‌کان و ... تایبه‌ت به خۆمانن و ڕه‌نگ و بۆنی کوردانه‌ ته‌واو به سه‌ریانه‌وه‌ دیاره‌. فۆلکلۆر یه‌کێک له‌و که‌ره‌سه‌ گرینگانه‌یه‌ که‌ ده‌کرێ به‌ ئه‌ودا بچییه‌ نێو دنیای جوانی‌ناسانه‌ی کوردی و به‌ پێی بۆچوون و ئه‌و هه‌ڵوێستانه‌ی کۆمه‌ڵی کورده‌واری گرتوویه‌تی، له‌ نیگای جوانی‌ناسی ئه‌و بکۆڵییه‌وه‌.
مه‌حموودزاده‌: بۆ وه‌ڵام دانه‌وه‌ به‌م پرسیاره‌ ده‌بێ ئاوڕ له‌ لکێکی تیۆری ئه‌ده‌ب به‌ناوی " موتالعاتی ژانر" بده‌ینه‌وه‌. له‌م لکه‌ زیندوو و ڕوو له‌گه‌شه‌یه‌ی تیۆری ئه‌ده‌ب‌دا باسی ئه‌وه‌ ده‌کرێ که‌ چۆن جۆر یا ژانرێکی ئه‌ده‌بی له‌ دایک ده‌بێ و په‌ره‌ ده‌گرێ و دوایێ ژانری تازه‌تر له‌ داوێنی ئه‌م ژانره‌ کۆنه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دا و  له‌ کۆتایی‌دا چۆن ژانرێک ده‌مرێ و ته‌رێک ده‌مێنێته‌وه‌. من پێم وایه‌ ژانرێکی تایبه‌ت و گرینگ که‌ توانیویه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری کوردی‌دا سه‌رهه‌ڵبدا و ڕیشه‌ دابکۆتێ و گه‌شه بکا، به‌یته‌. به‌یت ‌‌ ژانرێکی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌یه‌ که‌ وه‌ک ئێوه له‌ پرسیاره‌که‌تان‌دا ئاماژه‌تان پێ کردووه له‌باری‌‌ فۆرم و ناوه‌رۆک و جوانی‌ناسی و زمانه‌وه‌ به‌ درێژایی ساڵ و سه‌دان توانیویه‌تی شێوازی تایبه‌ت به‌ خۆی بگرێ. من له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌م له‌ ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری کوردی‌دا به‌یت، ژانری دایکه‌. واته‌ دوایه‌ حه‌یران و لاوک و به‌ند و ورده‌به‌ندی جۆراوجۆر له‌ هه‌ناوییه‌وه له‌ دایک بوون. هه‌وڵ ده‌ده‌م مێکانیزمی ئه‌و لک‌وپۆ ده‌رکردنه‌ به‌ شیوه‌یه‌کی ساکار ڕوون بکه‌مه‌وه‌. به‌ڵام باش‌تر وایه‌ له‌ پێش‌دا چۆنیه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی خودی به‌یت تاوتوێ بکه‌م. به‌یت له‌ پێك گه‌یشتن و پێکه‌وه‌ کۆ بوونه‌وه‌ی سێ ژانری ئه‌ده‌بی و هونه‌ری جوداواز  خۆی گرتووه‌. ژانری یه‌که‌میان حه‌قایه‌تی فۆلکلۆری‌یه‌‌. له‌ مێژووی هه‌موو گه‌لان‌دا حه‌قایه‌ت و گێڕانه‌وه‌ کۆن‌ترین شێوه‌ی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌یه‌. حه‌قایه‌تی فۆلکلۆری ژانرێکی ئه‌ده‌بی‌یه‌. ژانری دووه‌م که‌ ژانرێکی ئه‌ده‌بی ـ هونه‌ری‌یه‌، گۆرانی‌یه. بۆ گوتم ژانرێکی ئه‌ده‌بی ـ هونه‌ری؟ چونکه‌ له‌ گۆرانی دا ئه‌وه‌ شێعره‌ که‌ به‌ ده‌نگ دێته‌ چڕین‌. شێعره‌که لایه‌نی ئه‌ده‌بی ئه‌م ژانره‌یه‌ و چڕین و سترانه‌که‌ش لایه‌نه‌ هۆنه‌رییه‌که‌یه‌تی. ژانری سێیه‌م، جۆرێک ئیجرای نمایشی و دراماتیکه‌ که‌ ئه‌مه‌ش به‌ شێوه‌یه‌کی خاو یا نه‌ختێک کامڵ‌تر له‌ کۆنه‌وه‌ له‌ ناو گه‌لان‌دا هه‌بووه‌. سه‌رنج بده‌ن به‌و خاڵه‌ که‌ حه‌قایه‌ت ده‌گوترێ، به‌ بێ چڕین و به‌ بێ جووڵه‌ی نمایشی. گۆرانی دێته‌ چڕین. جووڵه‌ی نمایشی ئیجرا ده‌کرێ. به‌یت له‌ ئاکامی تێکه‌ڵ بوونی ئه‌مانه پێک دێ. به‌یت‌بێژ له‌ به‌شێک له‌ گوتنه‌که‌ی دا حه‌قایه‌ت ده‌گێڕێته‌وه به‌ بێ ئه‌وه‌ی سترانێک بچڕێ یا جووڵه‌یه‌کی نمایشی ئیجرا بکا. به‌یت بێژه‌کان به‌م به‌شه‌یان ده‌گوت ته‌خت. له‌ به‌شێکی تر دا، به‌یت‌بێژ هێندێک ڕسته‌ی شێوه‌ شێعر ده‌چڕێ. به‌وانه‌یان ده‌گوت به‌ند. بۆ به‌شی سێیه‌م ئه‌وه‌ی ڕاستی بێ تایبه‌تمه‌ندییه‌ دراماتیکه‌کانی به‌یت ‌ زیادتر له‌وه‌ی به‌ شێوه‌ی ئیجرای نمایشی ده‌ربکه‌ون، به‌ شێوه‌ی تۆخ بوونه‌وه‌ی ڕه‌گه‌زه‌ دراماتیکییه‌کانی ئه‌و ڕستانه‌ی ده‌گوترێن ده‌رده‌که‌ون. ئه‌و ڕستانه‌ که‌ هه‌ڵگری باری دراماتیکن له‌ ناو به‌شی به‌ند و له‌ ناو به‌شی ته‌خت و هه‌روه‌ها له‌به‌شێکی تری به‌یت دا بڵاون. مه‌زه‌نده‌ی  ئه‌وه‌ بکه‌ن ئه‌و به‌شه‌ی دیکه‌ی به‌یت چ به‌شێکه‌؟ به‌یت یا وه‌کوو حه‌قایه‌ت ده‌گێڕدرێته‌وه‌ یا وه‌کوو به‌ند و گۆرانی ده‌خوێندرێ.به‌یت له‌و دوو به‌شه‌ی به‌ده‌ر خۆ نییه‌؟ ڕاسته‌ به‌ڵام یه‌کێک له‌و شوێنانه‌ی به‌یت که ڕه‌گه‌زی درامایی یه‌کجار زۆر تێیدا زه‌ق ده‌بێته‌وه‌ ئه‌و شوێنه‌یه‌ که‌ به‌شی گوتنی ته‌خت ده‌گوڕدرێ بۆ‌ به‌شی چڕینی به‌ند. واته‌ به‌شی پێک گه‌یشتنی ته‌خت و به‌ند‌. سه‌رنج بده‌نه‌ به‌یته‌کان بۆ نموونه‌ له‌ زۆربه‌ی به‌یته‌ دڵدارییه‌کان‌دا کاتێک ته‌خت به‌ به‌ند ده‌گۆڕدرێته‌وه‌ که‌ که‌سایه‌تییه‌ سه‌ره‌کییه‌کان پێکه‌وه‌ ده‌که‌وه‌نه‌ قسه‌ کردن و یه‌کتر دوواندن. وه‌ک ئه‌وه‌ی به‌یت‌بیژ ویستبێتی به‌ شێوه‌یه‌کی ناڕاسته‌وخۆ ڕابگه‌یێنی که‌ یه‌کتر دوواندنی که‌سایه‌تییه‌کانی ناو به‌یت سه‌ره‌تایه‌کی گرینگ بۆ ڕووداوه‌ گرینگه‌کانی به‌یته‌. به‌یت به‌م چه‌شنه‌ هه‌ڵیدا و شه‌قڵێکی تایبه‌تی به‌ خۆوه‌ گرت.‌‌ ئێستا پرسیار ئه‌وه‌یه‌ : دوای ئه‌وه‌ی به‌یت خۆی گرت، چون ژانری چکۆڵه‌تری دی له‌ هه‌ناوییه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵدا.  وڵامی ئه‌و پرسیاره‌ش دژوار نییه‌. له‌ هه‌موو ئه‌و ژانرانه‌ی له‌ هه‌ناوی به‌یته‌وه سه‌ریان هه‌ڵدا ‌تێکه‌ڵاویی ئه‌و سێ ڕه‌گه‌زه‌ی باسم کرد، (چیرۆک و شێعر و دراما) هه‌ر پارێزرا به‌ڵام هه‌ر جاره‌ی یه‌کێک له‌م ڕه‌گه‌زانه‌ له‌وانه‌ی دی به‌هێزتر و تۆخ‌تر ده‌بوو و ئه‌وانی دی به‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌جارێک نه‌دیو بن و مه‌یدان چۆڵ که‌ن، تا ڕاده‌یه‌ک به‌ قازانجی ئه‌و ڕه‌گه‌زه‌ زاڵه‌ ده‌کشانه‌وه‌. له‌ حه‌یران‌دا ڕه‌گه‌زی شێعری ڕه‌گه‌زی زاڵ و به‌ ده‌سته‌ڵاتی مه‌یدانه‌. له‌ لاوک‌‌دا ئه‌و ده‌ست‌ڕۆیشتوویی‌یه به‌ ڕه‌گه‌زی درامایی ده‌بڕێ. له‌ دراما دا کێشه‌ یا (tension)‌ بۆ تێک‌چنینی کروته‌ونی به‌رهه‌مه‌که‌ ده‌ورێکی سه‌ره‌کی ده‌گێڕێ. له‌ ده‌قی لاوکیش‌دا ده‌بینین به‌ هۆی ئاماده‌ بوونی تۆخی کێشه‌ ( به‌ مانا هۆنه‌رییه‌که‌ی) ده‌ق تا ڕاده‌یه‌کی یه‌کجار زۆر دراماتیزه‌ بووه‌.  من زۆرم پێ ناخۆشه‌ کاتێک ده‌بیسم هێندێک له‌ فۆلکلۆرناسانی کورد بۆ نموونه‌ ده‌ڵێن حه‌یران ئه‌و به‌شه‌ له‌ فۆلکلۆری کوردی‌یه‌ که‌ به‌ زاراوه‌ی کوردیی ناوه‌ڕاست ده‌گوترێ و لاوکیش ئه‌و به‌شه‌ له‌ فۆلکلۆری نه‌ته‌وه‌ییمانه‌ که‌ به‌ زاراوه‌ی کوردیی سه‌روو ده‌گوترێ. ئه‌و قسه‌یه‌ هه‌ڵه‌ نییه‌، به‌ڵام ڕووکه‌ش‌ترین توێژی باسه‌که‌مان پێشان ده‌دا. توێژێک که‌ هه‌موو که‌س ده‌یبینێ و پێویستیی به‌ پرس و ڕای خاوه‌ن‌ڕایانی بواری فۆلکلۆریش نییه‌. جوداوازیی ژانرناسانه‌ی لاوک و حه‌یران ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و بابه‌ته‌ی عه‌رزم کردن. به‌ڵام سه‌رهه‌ڵدانی حه‌یران، خۆی یه‌کێک له‌ جوان‌ترین چیرۆکه‌کانی مێژووی فۆلکلۆری کوردی‌یه‌. حه‌یران به‌شێکی چکۆڵه‌ی ناو به‌یت بوو که‌ دواتر به‌ هۆی سه‌رنج‌ڕاکێش بوون و ناسکیی له‌ڕاده‌به‌ر، به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ به‌یت جودا بۆته‌وه‌ و خۆی که‌سایه‌تی و پێناسه‌یه‌کی تایبه‌تی بۆخۆی ده‌ست‌نیشان کرد. ئه‌و به‌شه‌ کامه‌ به‌شی حه‌یران بوو؟ به‌شی گوت‌وبێژی کوڕ و کچ له‌ ناو به‌یته‌ دڵدارییه‌کان‌دا بوو. ئێوه‌ بچوون وه‌کوو تاقی‌کردنه‌وه‌یه‌ک ئه‌و به‌شه‌ له‌ ناو به‌یته‌ دڵدارییه‌کان جودا بکه‌نه‌وه‌. ناوی تایبه‌تی که‌سایه‌تییه‌کانیش (خه‌ج و سیامه‌ند، لاس و خه‌زاڵ‌ و ...) لاببه‌ن و له‌جیاتی ئه‌وان ناوی کچه‌ حه‌یران و کوڕه‌ حه‌یران دابنێن، ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ حه‌یرانێکی خالسه‌ که‌ ڕه‌گه‌زه‌ شێعرییه‌کانی زۆر به‌هێزه‌. ڕوواودێکی له‌م چه‌شنه‌‌ له‌ ناو ئه‌ده‌بی کلاسیکیش‌دا ڕووی داوه‌.‌ غه‌زه‌ل به‌شێکی کورت بوو له‌ قه‌سیده‌. ئه‌ده‌ب‌ناسانی کۆن ده‌یانگوت غه‌زه‌ل ته‌شبیبی قه‌سیده‌یه‌. چونکه‌ غه‌زه‌ل، جوان‌ترین و سه‌رنج‌ڕاکێش‌ترین به‌شی ناو قه‌سیده‌ بوو، به‌ره‌ به‌ره‌ لێی جودا بۆته‌‌وه‌ و  خۆی بوو به‌ لکێکی سه‌ربه‌خۆی ئه‌ده‌بی کلاسیک.  ئه‌و دوو ڕووداوه‌ی باسم کردن، دوو ڕووداوی هاوشێوه‌ له‌ ناو ئه‌ده‌بی فۆلکلۆریی و ئه‌ده‌بی کلاسیک‌دا بوون. حه‌یران شۆخی چاومه‌ست و نه‌شمیلانی ناو خێوه‌تی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌یه‌. وه‌ک چۆن غه‌زه‌لیش کیژی نازدار و تاقانه‌ی  ناو باڵه‌خانه‌ی ئه‌ده‌بی کلاسیکه‌.
هه‌ژێن: ئایا فۆلکلۆری کوردی به‌ به‌راورد کردن ده‌گه‌ڵ فۆلکلۆری گه‌لانی تر له‌ باری زمانی و وشه‌ناسی و هه‌روه‌ها له‌ باری جوانی ناسییه‌وه‌ تا چه‌نده‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌؟ و به‌ گشتی له‌ چ ئاستێک دایه‌؟
فه‌تاحی قازی: فۆلکلۆر کوردی به به‌راوردکردن ده‌گه‌ڵ فۆلکلۆری گه‌لانی دی له‌ باری زمانی و وشه‌ناسی و هه‌روه‌ها جوانی ناسییه‌وه‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده و له‌مێژه‌ خۆی به‌ دنیا ناساندووه‌؛ وه‌ک کاره‌کانی ئۆسکارمانی ئاڵمانی و .....
به‌حری: ئیزن ده‌خوازم ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ ڕوانگه‌ی "به‌راورد کردن"ه‌وه‌ چاو ڵێ‌نه‌که‌م. ئه‌گه‌ر ڕاستیتان بوێ زۆر له‌گه‌ڵ به‌راو‌رد کردنی ئه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌و نیم؛ چونکه‌ جۆرێک هه‌ڵکێشانی یه‌کیان و داکێشانی ئه‌وی تری به دواوه‌یه‌. فۆلکلۆری هه‌ر گه‌لێک خاوه‌نی تایبه‌تمه‌ندی ئه‌و گه‌له‌یه‌؛ به‌ شێوه‌ ژیان، داب‌ونه‌ریته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و هه‌ل‌ومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و ته‌نانه‌ت ڕووداوه‌ مێژوویی‌یه‌کانییه‌وه‌ گرێ دراوه‌.
سه‌رجه‌م ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ قاوغی فۆلکلۆری هه‌ر گه‌لێک‌دا کۆ ده‌بنه‌وه‌، وا باش‌تره‌ به ته‌رازوو و نیگا و ئایین و مه‌زه‌ب و ... "ده‌بێ" و "نابێ"یه‌کانی خودی ئه‌و گه‌له‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگێندرێ.
گه‌لی کورد گه‌لێکی شادی‌خوازه و سه‌ردوولکه‌ و شێن‌گێڕی له‌ چاو شایی گێڕان له‌ پله‌یه‌کی زۆر نزم‌تر دایه‌. له‌ فۆلکلۆری کوردی‌دا ئه‌و پله‌ نزمییه‌ به خاڵی سه‌لبی دانان هه‌ڵه‌یه‌. به‌‌پێچه‌وانه هه‌بوونی شین‌گێڕی زۆری نێو فۆلکلۆری گه‌لێکیتریش له‌ ڕوانگه‌ی خۆوه‌ وه‌ک خاڵێکی سه‌لبی چاو لێکردنی هه‌ڵه‌یه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئیزن ده‌خوازم فۆلکلۆری کوردی وه‌ک فۆلکلۆری کورد چاو لێ بکه‌م و بڵێم. به‌ هۆی شێوه‌ ژیان و ژیانی تایبه‌تی چیانشینی و مێژوویه‌کی پڕ کاره‌سات و جه‌ماوه‌رێکی شادی‌ویست و نه‌ڕه‌خسانی هه‌ل‌ومه‌رجی نووسین، فۆلکلۆری ئێمه‌ له‌ بواری جۆربه‌جۆردا ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و تۆ ده‌توانی بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ی لایه‌نی وه‌ک زمان، داب‌ونه‌ریت، ڕووداو، عه‌واتف، و ئێحساساتی ئینسانی کورد، غه‌م و شادییه‌کانی، جوان په‌ره‌ستیی و ... ئاوڕی وێ بده‌یه‌وه‌.
مه‌حموودزاده: حه‌ز ده‌که‌م باسه‌که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی تر بهێنینه‌ گۆڕێ. واته‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی باسی به‌راوردی فۆلکلۆری کوردی له‌گه‌ڵ فۆلکلۆری گه‌لانی دیکه‌ بکه‌ین، باسی جێگه‌ و پێگه‌ی فۆلکلۆری کوردی له‌ناو ئه‌ده‌بی کوردی له‌چاو جێگه‌ و پێگه‌ی فۆلکلۆری گه‌لانی تر له‌ناو ئه‌ده‌بی ئه‌و گه‌لانه‌ بکه‌ین. جوداوازیی ئه‌و دوو به‌راورده‌ له‌و ته‌مسیله‌ دا خۆی ده‌نوێنێ: له‌وانه‌یه‌ ئێمه‌ بمانهه‌وێ باری خوێندنی قوتابییه‌کی پۆلی یه‌که‌می ئێرانی له‌گه‌ڵ قوتابییه‌کی پۆلی یه‌که‌می بریتانیایی پێکه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگێنین. دواتر ڕه‌نگه‌ به‌و ئاکامه‌ بگه‌ین که‌ چونکه‌ نۆرمه‌کانی خوێندن له‌ ئێران و بریتانیا وه‌ک یه‌ک نییه‌ باش‌تر وایه‌ ئاستی قوتابییه‌ ئێرانییه‌که‌ له‌ناو پۆلی خۆی‌دا له‌گه‌ڵ ئاستی قوتابییه‌ بریتانیایی‌یه‌که له‌ناو پۆلی خۆی‌دا هه‌ڵسه‌نگێنین. ئه‌گه‌ر ئاوا بۆ باسه‌که‌ بچین به‌ بڕوای من جێگه‌ و پێگه‌ی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری کوردی له‌ناو ئه‌ده‌بی کوردی به‌ گشتی، له‌چاو بۆنموونه‌ جێگه‌ و پێگه‌ی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری فارسی له‌ناو ئه‌ده‌بی فارسی‌ جێگه‌یێکی به‌رزتره‌. هۆیه‌که‌شی تاڕاده‌یێک ڕوونه‌. هه‌رچی ئه‌ده‌بی نووسراو و ئه‌ده‌بی کلاسیکی گه‌لێک به‌هێزتر بێ، ئه‌ده‌بی فۆلکلۆریی ئه‌و گه‌له‌ که‌شێکی که‌م‌تری بۆ ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌ ئه‌گه‌ر به‌ هێندێک هۆی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی له‌ناو گه‌لێک‌دا ئه‌ده‌بی نووسراو لاواز بێ یا پێشینه‌که‌ی زۆر کۆن نه‌بێ، ئه‌وا ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری ئه‌و گه‌له‌ زیاتر به‌خۆی‌دا دێ و سه‌رنجی پێ ده‌درێ. مێژووی ئه‌ده‌بی نووسراو و ئه‌ده‌بی کلاسیکی کوردی زۆر کۆن نییه‌، که‌وایه‌ کورد به‌شێک له‌ جێگای به‌تاڵی ئه‌و ئه‌ده‌به‌شی به‌ ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری پڕ کرده‌وه‌.‌ بۆیه‌ سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر شاعیرێکی وه‌ک "حاجی قادری کۆیی" ناوی شاعیرانێکی وه‌ک "عه‌لی حه‌ریری" و "عه‌لی به‌رده‌شانی" هاوئاستی ناوی شاعیرێکی وه‌ک "نالی" دابنێ‌. دیسان دمهه‌وێ له‌ ته‌مسیلێکی ‌نه‌ختێک ساکارکه‌ره‌وه‌ بۆ ڕوون کردنه‌وه‌ی باسه‌که‌ که‌ڵک وه‌ربگرم: ئه‌گه‌ر بۆ نموونه‌ له‌ ئه‌ده‌بی فارسی‌‌دا ڕێژه‌ی  گرینگیی ئه‌ده‌بی کلاسیک و ئه‌ده‌بی فۆلکلۆر مه‌سه‌له‌ن هه‌شتا به‌ بیست بێ، ئه‌و ڕێژه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بی کوردی‌دا ده‌بێ به‌ شێست به‌ چل یا ته‌نانه‌ت په‌نجا به‌ په‌نجا. ده‌بێ ئه‌و بابه‌ته‌ش به‌ باسه‌که‌مانه‌وه‌ زیاد بکه‌ین که‌ بایه‌خی فۆلکلۆری کوردی هه‌ر به‌ته‌نیا بایه‌خێکی ئه‌ه‌بی و جوانی‌ناسانه‌ی ڕووت نییه‌ به‌ڵکوو بایه‌خێکی زمانه‌وانیشی هه‌یه‌. زمان‌ناسی فارس بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر بیهه‌وێ له‌ مێژووی چه‌ند سه‌ده‌ له‌مه‌وبه‌ری زمانی فارسی بکۆڵێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ ده‌سته‌ودامێنی ده‌قێکی نووسراوی وه‌ک تاریخی ته‌به‌ری ده‌بێ. به‌ڵام زمان‌ناسیكی کورد بۆ کۆڵینه‌وه‌ له‌ پێشینه‌ی زمانی کوردی، هیچ سه‌رچاوه‌یێکی باش‌تر له‌ فۆلکلۆر پێ‌شک نایێ. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌نده‌ش بڵێم ئه‌و گرینگایه‌تییه‌ی فۆلکلۆر هه‌تا هاتووه‌ و کاتی به‌سه‌ردا تێپه‌ڕیوه‌ که‌م‌تر بووه‌. من وای بۆ ده‌چم گرینگیی‌دان به‌ فۆلکلۆر له‌ زه‌مانی گۆران‌دا زۆر زیادتر له‌ گرینگیی‌دانی به‌ره‌ی ئێمه‌ بووه‌.
 
هه‌ژێن: ئایا به ڕای به‌ڕێزتان فۆلکلۆر به‌شێک له‌ ئه‌دبیات له‌ ئه‌ژمار دێ یا سه‌ربه‌خۆیه‌؟
فه‌تاحی قازی: وه‌کی کوتم فۆلکلۆر ئه‌ده‌بیاتی ناو خه‌ڵکه که‌ زۆر له‌سه‌ر قه‌ڵه‌م و زمانی شاعیره‌کان و نووسه‌ره‌کان شوێنی داناوه‌ و دیاره‌ ئاسه‌واری ئه‌وان له‌سه‌ر خه‌ڵک ئه‌سه‌ر داده‌نێ، به‌ڵام له‌سه‌ر خوودی "فۆلکلۆر" ئه‌سه‌رێکی وا به‌رچاو ناتوانێ دانێ.
به‌حری: ئه‌گه‌رچی ماکسیم گورکی ده‌ڵێ: "بناخه‌ی ئه‌ده‌بیات له‌ فۆلکلۆر دایه‌"؛ به‌ڵام بێتوو له‌ ئه‌ده‌بیات‌دا خاوه‌نداره‌تی وه‌ک ئه‌سڵێک چاو لێ بکرێ، دیاره‌ هیچ بابه‌تێکی فۆلکلۆری نایه‌ته‌ نێو چوارچێوه‌ی ئه‌ده‌بیاته‌وه‌. له‌ ئه‌ده‌بیات هه‌موو شێعر و ڕۆمان و کورته‌چیرۆک و ژانره‌کانی‌تر مۆرکی تاکه‌که‌سیان به‌ سه‌ره‌وه‌. خاڵی جیاوازی فۆلکلۆر و ئه‌و چه‌شنه‌ بابه‌ته‌ ئه‌ده‌بییانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی خاوه‌نی فۆلکلۆر ڕوون نییه‌ و به‌ واتایه‌کی‌تر خه‌ڵکه‌ و مڵکی گشتییه‌. بابه‌تی فۆلکلۆری دوو تایبه‌تمه‌ندی سه‌ره‌کی هه‌یه‌: یه‌که‌م؛ ئه‌گه‌ر له‌ ڕابردووی دووریش‌دا به ده‌ستی تاکه‌که‌س خوڵقابێ، له‌ درێژایی زه‌مان‌دا، به‌رهه‌می به‌پێز ناوی خوڵقێنه‌ر‌ی له‌ مێشک و زه‌ینی خه‌ڵک‌دا سڕیوه‌‌ته‌وه‌، دووه‌م؛ وێناچێ هیچ به‌رهه‌مێکی فۆلکلۆری بێ ئاڵ‌وگۆڕ و ده‌ست تێوه‌ردان مه‌ودای زه‌مانی بڕیبێ. ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ی فۆلکلۆر ئه‌گه‌ر چی ئه‌وی له‌ شکڵی سه‌ره‌تایی‌یه‌که‌ی خۆی دوور خستۆته‌وه‌ و له‌و دوور خستنه‌وه‌یه‌دا هه‌ندێ لایه‌نی زمانی و فه‌رهه‌نگی له‌ نێو چووبن، به‌ڵام نزیکی خستۆته‌وه‌ له‌و فکره‌ی خوازه‌ر ویستوویه‌تی و پێی وایه‌ ده‌بێ وابێ.
مه‌حموودزاده‌: ئه‌گه‌ر له‌ زاراوه‌ی مه‌نتیقی که‌ڵک وه‌ربگرم ده‌ڵێم پێوه‌ندیی نێوان ئه‌ده‌بیات و فۆلکلۆر، (عموم و خصوص‌ من وجه‌)ه‌. واته‌ ئه‌وانه‌ پاژێکی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ که‌ ده‌بێته‌ ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری. به‌ڵام هه‌م به‌شێک له‌ ئه‌ده‌ب هه‌یه‌ که‌ فۆلکلۆری نییه‌ ــ وه‌ک ئه‌ده‌بی کلاسیک و ئه‌ده‌بی مۆدێڕن ــ و هه‌م به‌شێک له‌ فۆلکلۆر هه‌یه‌ که‌ ئه‌ده‌ب نییه‌ ــ وه‌ک داب و نه‌ریتی فۆلکلۆری ــ به‌ڵام سه‌ره‌ڕای سه‌ربه‌خۆییه‌کی ڕێژه‌یی که‌ ئه‌م دوو بواره‌ هه‌یانه، هه‌ر کامه‌یان بۆ توێژینه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی تر باش‌ترین ڕێنوێنه‌. بۆ نموونه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ی به‌یت که‌ به‌شێکی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌یه‌، زۆر جار ئاگاداریی له‌ داب‌ونه‌ریته‌ کۆنه‌کان بۆ تێگه‌یشتنی قووڵی ده‌قی به‌یت یاریده‌ده‌رێکی باشه‌.‌ هێندێک جاریش وه‌ک گوتم ئه‌و دووانه ته‌واو لێک به‌ستراو‌ن. بۆ نموونه‌ قه‌دیم کاتێک ئاغایه‌کی ده‌ست‌ڕۆیشتوو چووه‌ بۆ ڕاوه‌که‌روێشک یه‌کێک له‌و ده‌ست‌وپێوه‌ندانه‌ی ده‌گه‌ڵ خۆی بردوویه‌ به‌ندبێژ بووه‌ هه‌تا له‌ کاتی ڕاو و ته‌ماڵ هه‌ڵنان‌دا پایزه‌ی بۆ بڵێ. پایزه له‌و زه‌مینه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌.‌ که‌وایه‌ هه‌م بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ی نه‌ریتی ڕاوه‌که‌روێشک ناسینی ده‌قی پایزه پێویسته‌ و هه‌م بۆ ناسینی ده‌قی پایزه‌ ناسیاریی ده‌گه‌ڵ نه‌ریتی ڕاوه‌که‌روێشک گرینگه‌.‌
 
هه‌ژێن: ئایا فۆلکلۆر له‌سه‌ر ژانڕه‌کانی ئه‌ده‌بیات وه‌کوو شێعر، چیرۆک، ڕۆمان، ڕه‌خنه‌ و هتد کاریگه‌ری هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ هه‌یه‌تی مێکانیزمی شوێن دانانه‌که‌ی چۆنه‌؟
فه‌تاحی قازی: شاعیر و نووسه‌ر له‌ باوه‌شی گه‌ل دێنه‌ده‌ر، فۆلکلۆریش ئه‌ده‌بیاتی گه‌له‌؛ که‌وابوو فۆلکلۆر له‌سه‌ر شێعر، چیرۆک، ڕۆمان، ڕه‌خنه‌ کاریگه‌ری ته‌واوی هه‌یه‌. ئه‌و ئاسه‌واره‌ له بۆشایی‌دا ناتوانن وه‌دی بێن و هه‌ڵقوڵن.
به‌حری: بێ گومان هه‌یه‌تی. ناکرێ تۆ شاعیر یا نووسه‌رێک جیا له‌ به‌ستێنی فه‌رهه‌نگی گه‌لێک چاو لێ بکه‌ی. خوڵقێنه‌ری بێ پشتیوانه‌ی فه‌رهه‌نگی له‌ خه‌یاڵ‌دا ناگونجێ. تۆی شاعیر یا نووسه‌ر به وه‌دی هێنانی به‌رهه‌می خۆت پێویستیت به زمان به‌ وشه‌ و عیباره‌ت و تایبه‌تمه‌ندی‌یه‌کانیه‌تی. پێویستت به‌ ئاگاداری له‌ سه‌ر ئۆستووره‌ و ئه‌فسانه و قاره‌مانه‌کانه. به‌شێکی هه‌ر زۆری ئه‌وانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی فۆلکلۆردا کۆ بوونه‌ته‌وه‌. له‌ ئه‌ده‌بیاتی کوردی‌دا چ زۆرن نموونه‌ی ئه‌و شاعیر و نووسه‌رانه‌ی که‌ به ‌لێشاو به‌رهه‌مه‌کانیان ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ پڕیه‌تی له‌ بابه‌تی فۆلکلۆری.
که‌لک وه‌رگرتن له‌ فۆلکلۆر هه‌ر تایبه‌ت به شاعیران و نووسه‌رانی کورد نییه‌؛ له‌ نێو هه‌موو گه‌لان‌دا ئه‌و که‌لک وه‌رگرتنه هه‌یه‌. به پێی زانیارییه‌کی به‌ سه‌ر زمانی تورکی ئازه‌ربایجانی‌دا هه‌مه‌، ته‌نانه‌ت بناخه‌ی خوڵقانی "حه‌یده‌ر بابا"ی شه‌هریاریش ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر فۆلکلۆری ئه‌و گه‌له‌. تورکه‌کان ژانرێکیان هه‌یه‌ به ناوی "بایاتی". بایاتی قالبه شێعرێکی شێوه‌ چوارخشته‌کییه‌. یه‌کێک له جوان‌ترین و پڕ هه‌ست‌ترین بابه‌ته‌کانی فۆلکلۆری ئه‌و گه‌له‌یه‌. شه‌هریار گۆشه‌چاوێکی لێی بووه‌.
 
مه‌حموودزاده‌: فۆلکلۆر ده‌توانێ له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیاتی هاوچه‌رخ کاریگه‌ریی هه‌بێ، هه‌روه‌ک به‌ کرده‌وه‌ش هه‌یبووه‌، به‌ڵام  پێم وا نییه‌ ئه‌و شوێن‌دانانه‌  مێکانیزم و ئالگۆریتمێکی دیاری‌کراوی هه‌بێ‌، ئه‌گه‌ریش هه‌یه‌تی من نایزانم و ئاگاداریم لێ نییه‌‌. ئه‌وه‌نده‌ ده‌توانم بڵێم شوێن‌دانانی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخ، هێندێک جار له‌باری فۆرمه‌وه‌ بووه‌ و هێندێک جاریش له‌باری ناوه‌رۆکه‌وه‌. شێعری کوردی له‌ قۆناغی یه‌که‌م‌دا به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ فۆڕمی شێعری فۆلکلۆری نوێ بووه‌وه‌. نموونه‌ بۆ شوێن‌دانانی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخی کوردی له‌وه‌ به‌رچاوتر نابێ. له‌ ئه‌ده‌بیاتی هیچ‌کام له‌ گه‌لانی ده‌ر و جیرانمان‌دا ڕووداوێکی له‌م چه‌شنه‌ ڕووی نه‌داوه‌. من به‌ شێوه‌یه‌کی بایه‌خ‌ده‌رانه‌ باسی ئه‌و بابه‌ته‌ ناکه‌م و باسی چاک بوون یا خراپ بوونه‌که‌ی ناکه‌م هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ده‌ڵێم گه‌ڕانه‌وه‌ی کورد بۆ ئه‌ده‌به‌ فۆلکلۆرییه‌که‌ی له‌چاو گه‌لانی هاوسێی، سه‌ره‌تا خه‌ست و یه‌ک‌دابه‌دوو بوو به‌ڵام  دوایه هه‌ر به‌و خه‌ستییه‌ لێی دابڕا. ئه‌مڕۆ زۆریه‌ک له‌ خوێنده‌وارانی کورد ناسیاریێکی ئه‌وتۆیان له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری کوردی‌دا نییه‌. زمان و ناوه‌رۆکی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری بۆ ڕووناک‌بیر و خوێنده‌واری کورد نامۆیه‌. پتانسییه‌له‌ زمانییه‌کانی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری له‌ زمانی نووسینی ئه‌مڕۆی کوردی‌دا زۆر که‌م که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گیرێ.
 
هه‌ژێن: به‌سرنج‌دان به‌وه‌ی که‌ گه‌لی کورد له‌ چه‌ند وڵات‌دا ده‌ژین ئایا ئه‌و به‌ربڵاو بوونه‌ له‌سه‌ر فۆرم و ناوه‌رۆک و هتد فۆلکلۆری نه‌ته‌وه‌که‌مان‌دا شوێنی هه‌بووه‌؟ بۆ وێنه‌ ئایا ده‌توانین ‌بڵێین فۆلکلۆری کورده‌کانی ئێران ده‌گه‌ڵ فۆلکلۆری کورده‌کانی دانیشتووی تورکیا جیاوازی هه‌یه‌؟
فه‌تاحی قازی: به‌ڵی کورد له‌ چه‌ند وڵاتی دراوسێ‌دا ده‌ژین، ئه‌و هه‌ڵکه‌وته‌ له‌سه‌ر فۆرم و ناوه‌رۆکی فۆلکلۆری نه‌ته‌وه‌که‌مان شوێنی داناوه‌، ده‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش هێندێک له‌ به‌یته‌کان له‌ ته‌واوی کوردستان‌دا ناسراون وه‌ک به‌یتی مه‌م و زین و خه‌ج و سیامه‌ند. به‌شێکیش له‌ فۆلکلۆری کوردی تایبه‌تیان به ناوچه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی کوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌ و ئاسه‌واری وڵاتانی دیکه‌شی وه‌رگرتووه‌ وه‌ک به‌یتی شێخی سه‌نعان، یا داستاناکه‌ کورد دایناوه‌ به‌ڵام قاره‌مانی داستان له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کی دیکه‌ بووه‌ وه‌ک محه‌‌ممه‌د حه‌نیفه‌.
به‌حری:  دیاره‌ ماکه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و مه‌به‌سته‌ که‌ به دوور نییه‌ فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌کانی دراوسێ کاری کردبێته‌ سه‌ر فۆلکلۆری نه‌ته‌وه‌که‌مان و له‌ ئاکام‌دا سنووره‌کان جۆرێ جیاوازییان خستبێته‌ سه‌ر فۆلکلۆری دانیشتووانی ئه‌م یا ئه‌و لای سنووره‌کان.
ئاڵ‌وگۆڕی فه‌رهه‌نگی و شوێن‌دانانی زمانی گه‌لان له‌ سه‌ر یه‌ک، ڕاستییه‌کی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌. ئه‌م شوێن دانانه‌ له‌ مه‌ودای زه‌مان‌دا ڕوو ده‌دا و ده‌سه‌ڵات خێرایی پێ‌ده‌دا. ئه‌گه‌ر به‌ره‌نگاری هه‌مه‌لایانه‌ له‌ لایه‌ن گه‌لی ژێرده‌سته‌وه‌ نه‌یه‌ته‌ ئاراوه‌، ده‌توانێ ڕه‌گ و ڕیشه‌ی فه‌رهه‌نگی گه‌لی تێک‌شکاو هه‌ڵته‌کێنێ و له‌ سه‌ر سه‌فحه‌ی ڕۆژگار بسڕێته‌وه‌. سه‌ربهوردی "قبتی"یه‌کانی میـــــر نموونه‌یه‌که‌ له‌و ئاسمیله‌ و تێداچوونی هه‌مه‌لایه‌نه‌. له‌و نێوه‌دا زمان ده‌وری سه‌ره‌کی ده‌گێڕێ. مانه‌وه‌ی زمان و خۆڕاگری ئه‌و له‌ ئاست گوشاری زمانی ده‌سه‌ڵات، شه‌رتی سه‌ره‌کی مانه‌وه‌ی هه‌ر میلله‌تێکه‌. تۆ به پاراستنی زمانه‌که‌ت، هه‌ر وشه‌ و عیباره‌ت و ئایدیۆمی خۆت ناپارێزێ، هه‌ر کام له‌م که‌ره‌سانه‌ی زمان جیا له‌ باری مانایی‌یانه‌وه‌ تۆ به ڕابردووته‌وه‌ گرێ ده‌ده‌ن و نایه‌ڵن له‌‌گه‌ڵ فه‌رهه‌نگه‌که‌ت نامۆ بێ. ئه‌و دوور نه‌بوونه‌وه‌یه‌ گارانتی مانه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگی تۆیه‌ و له‌ بنه‌مای ئه‌و هه‌وڵه‌دا جۆرێک هۆوییه‌ت‌پارێزی تێدا به‌دی ده‌کرێ. ئه‌گه‌ر هه‌ل‌ومه‌رج به‌و جۆره‌ی گوترا بچێته‌ پێش ئاڵ‌ووێری فه‌رهه‌نگی و ته‌نانه‌ت زمانیش وه‌ک خاڵێکی ئیجابی چاوی لێده‌کرێ و ده‌بێته‌ داڵده‌ و پشتیوانی گه‌شه‌ی فه‌رهه‌نگی و زمانی هه‌ر میلله‌تێک.
من زه‌بروزه‌نگی فه‌رهه‌نگی ئه‌و و لایه‌نه‌کانی سنوور ئه‌وه‌نده شوێن‌دانه‌ر نابینم که‌ خزیبنه نێو ده‌روون و هه‌ناوی فه‌رهه‌نگی ئێمه و ته‌نانه‌ت فۆڕم و نێوه‌رۆکی بابه‌ته‌ فۆلکلۆرییه‌کانمانیان گۆڕی بێ.
وێده‌چێ هۆیه‌که‌ی له‌ دوو خاڵ‌دا خۆ بنوێنێ: یه‌که‌م، به‌هێز بوونی باری فه‌رهه‌نگیمان بێ و ئه‌و باوه‌ڕ هه‌مه‌گیر نه‌بووبێ که‌ هی ئه‌وان باش‌تر و هی خۆمان نا ... به‌ واتایه‌کی‌تر هه‌ل‌ومه‌رجی به‌ره‌و ئاسمیله‌ چوونی کورد له‌ هیچ لایه‌ک‌دا نابینم. دووه‌م؛ کانالیزه‌ بوونی بیر و باوه‌ڕه‌ سیاسییه‌کان –ئه‌وه‌ی پێی ده‌ڵێن کوردایه‌تی- پله‌ی تێگه‌یشتوویی جه‌ماوه‌ری بردۆته‌ سه‌ر و زۆربه‌ی خه‌ڵکی کوردستانی له‌ ئاست ئاسیمیله بوون واکسینه‌ کردووه‌.
هه‌ل‌ومه‌رجی کوردستانی تورکیا پێویستی به لێ ورد بوونه‌وه‌یه‌کی ورد و هه‌مه‌لایه‌نه‌ هه‌یه‌. یاساغیی حه‌فتا ساڵه‌ی زمانی زگماکی ده‌توانێ گرێ بخاته‌ سه‌ر ڕه‌وتی گه‌شه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، به‌ڵام حه‌وڵی وشیارانه‌ی فه‌رهه‌نگی ئه‌م سی ساڵه‌یه‌، مزگێنی وه‌رچه‌رخانێکی به‌رچاوی گه‌ڕانه‌وه‌ی سه‌ر خۆتی پێیه‌.
 
مه‌حموودزاده: جۆراوجۆریی فۆلکلۆری کوردی هێنده‌ی جۆراوجۆریی جوغرافیاکه‌یه‌تی. په‌راگه‌نده‌یی وڵات و جوغرافیای کوردستان له‌سه‌ر جۆراوجۆریی فۆلکلۆره‌که‌ی شوێنی هه‌بووه‌، به‌ڵام وا نییه‌ بڵێین کوردی هه‌ر کام له‌ وڵاته‌کانی ئێران و عێراق و تورکیا و سووریا، فۆلکلۆری جودای خۆیان هه‌یه‌. به‌ ده‌ربڕینێکی تر، ئه‌و جوداوازییه‌ی له‌ فۆلکلۆری کوردی دا به‌دی ده‌کرێ، ده‌گه‌ڵ جودایی سنووره‌کان هاوجووت نییه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فۆلکلۆری ئێمه‌ و به‌ گشتی زمان و فه‌رهه‌نگی ئێمه‌ زۆر کۆن‌تر له‌و سنوورانه‌ن، له‌پاڵ ئه‌و جوداوازیی و جۆراوجۆرییانه‌، هاوبه‌شیێکی زۆر له‌ زمان و فه‌رهه‌نگ و فۆلکلۆری خه‌ڵکی ئه‌م به‌ر و ئه‌وبه‌ری سنووره‌کان به‌دی ده‌کرێ. با نموویه‌کتان عه‌رز بکه‌م. ساڵانێکه‌ له‌ بواری فۆلکلۆرناسیی کوردی‌دا پرسیارێک هارووژاوه‌ و وڵامی زۆر جۆراوجۆری پێ‌دراوه‌ته‌وه‌. پرسیاره‌که‌ ئه‌مه‌یه‌: حه‌یران له‌ موکریان سه‌ری‌ هه‌ڵداوه‌ یا له‌ ده‌شتی هه‌ولێر؟ جارێ با هه‌ر له‌سه‌ره‌تا دا بڵێم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌یران ژانرێکی فۆلکلۆری چکۆڵه‌تر و تازه‌تره‌ که‌ له‌ داوێنی ژانری دایک واته‌ به‌یته‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌، که‌وایه‌ حه‌یران له‌و شوێنه‌ دا له‌ دایك بووه‌ که‌ به‌یت له‌وێنده‌رێ سه‌ری‌ هه‌ڵداوه. که‌وایه‌ وڵام دانه‌وه‌ به‌ ئه‌م پرسیاره‌ له‌ هه‌نگاوی یه‌که‌م‌دا، پێویستیی به‌ شیکارییه‌کی‌ پێکهاته‌خوازانه‌ی پێکهاته‌ی به‌یت و پێکهاته‌ی حه‌یران هه‌یه‌. دوای ئه‌م قۆناغه‌ نۆره‌ی ئه‌وه‌یه‌ بڵێم ئه‌و که‌سانه‌ی ئه‌م پرسیاره‌یان ئاوه‌ها گه‌ڵاڵه‌ کردووه‌، پێش‌گریمانه‌یان ئه‌وه‌ بووه‌ له‌ سه‌رده‌می پێشووش‌دا ده‌شتی هه‌ولێر و موکریان له‌ دوو جوغڕافیای سیاسی جودا دا بوونه‌. با زۆر دوور نه‌ڕۆین هه‌ر ده‌وری سه‌ده‌یه‌ک له‌مه‌وبه‌ر ئه‌و خێڵه‌ کورده کۆچه‌رانه‌ی زستانان له‌ ده‌شتی هه‌ولێر ژیاون، له‌ وه‌رزی خێڵ به‌ره‌وژوور دا به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ ڕێگای قه‌ندیلی مامه‌کۆییان و سپی‌ڕێزی خه‌یلانییان و ره‌ندۆڵی زه‌رزایان بۆ لای ناوچه‌کانی ناوه‌ندی‌تری ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان هه‌ڵکشاون‌. ده‌مهه‌وێ بڵێم ڕاسته‌ له‌ فه‌رهه‌نگی شارنشینی ئه‌مڕۆ دا به‌ تایبه‌ت دوای ئه‌م دابه‌ش‌کردنه‌ سییاسیانه‌، مه‌هاباد و هه‌ولێر به‌ دوو یه‌که‌ی جوغڕافیایی جودا، حیساب ده‌کرێن، به‌ڵام له‌ فه‌رهه‌نگی کۆن و خێله‌کی دا، خه‌ڵکانێک هه‌بوونه‌ که‌ سنووری ناوچه‌ی ژیانیان بریتی بووه‌ له‌ پێده‌شته‌کانی ناوچه‌ی هه‌ولێر هه‌تا به‌رزاییه‌کانی ناوچه‌ی موکریان. به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌م ڕوون‌کردنه‌وه‌یه‌، ده‌بێ بڵێین چونکه‌ جوغڕافیای کوردستان به‌ربڵاوه‌ فه‌رهه‌نگ و فۆلکلۆره‌که‌شی یه‌ک‌ده‌ست و هاوچه‌شن نییه‌.  کاک "حه‌مه‌ی حه‌مه‌ باقی" له‌ کتێبی مێژووی مۆسیقای کوردی‌دا ده‌ڵی هه‌رچی له‌ ناوچه‌کانی شاخاوی کوردستانه‌وه‌ بۆ لای پێده‌شته‌کان بچین ڕیتمی مۆسیقای ڕه‌سه‌ن و فۆلکلۆری خاوتر ده‌بێته‌وه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌ هه‌رچی له‌ پێده‌شته‌کانه‌وه‌ بۆ لای کوێستانه‌کان هه‌ڵبکشێین، ڕیتمی مۆسیقا توندتر و گشت‌تر ده‌بێ. بۆ تاقی‌کردنه‌وه‌ی ئه‌م تێزه‌ ده‌توانین ڕیتمی لاوک (که‌ له‌ باکوور واته‌ له‌ ناوچه‌ شاخاوییه‌کانی کوردستان‌دا باوه‌)  له‌گه‌ڵ ڕیتمی هۆره‌ (که‌ له‌ باشووری کوردستان واته‌ له‌ ناوچه‌ی ده‌شتایی‌دا ڕمێنیان هه‌یه‌) هه‌ڵسه‌نگێنین.
 
هه‌ژێن: ڕه‌نگ دانه‌وه‌ی "ژن" له‌ فۆلکلۆری کوردی‌دا چۆن ده‌بینی؟
فه‌تاحی قازی: به‌ڵی، ژن به‌ ته‌واوی له‌ فۆلکلۆری کوردی‌دا جێگه‌ی هه‌یه‌، ده‌کرێ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ سه‌رنج بده‌نه‌ به‌یته‌کانی: مه‌م و زین، خه‌ج و سیامه‌ند، شۆڕ مه‌حموود و مه‌رزینگان، لاس و خه‌زاڵ، بارام و گوڵندام و .... .
به‌حری:  که‌م‌تاکورت، هه‌موو ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی بیرۆکه‌ی  "پیاوسالاری" به‌ سه‌ریان‌دا زاڵه، هه‌ڵوێستیان له‌ ئاست ژن و مافی ئه‌و وێک ده‌چن. له‌و جۆر کۆمه‌ڵگایانه‌دا ژن یه‌کێک له‌ که‌ره‌سه‌کانی ژیانی پیاوه‌، ئه‌وه‌ قسه‌ی پیاوه‌ ده‌بێ بچه‌قێ، ئه‌وه‌ پیاوه‌ بڕیارده‌ره و ئه‌وه‌ ژنه گوێ له‌ مست و فه‌رمانبه‌ر.
به پێی ئه‌و بابه‌ته‌ فۆلکلۆرییانه‌ی له‌ فه‌رهه‌نگی کورده‌واری‌دا ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر ژن، ده‌کرێ بڵێین  له نێو ئێمه‌دا بیرۆکه‌ی پیاوسالاری به‌و زه‌بروزه‌نگییه‌ نه‌بێ که‌ باسمان کرد. پێگه‌ی دایک، هێزی کاری ژن و شان به شانی پیاوان بۆ بژیو تێکۆشان، جارجار ده‌ربڕینی ویست، ئێحساساتی ژنانه، که‌یخودایی و سه‌رسپییاتی ژنانی به وه‌ج – به‌تایبه‌ت له‌ بنه‌ماڵه گه‌وره‌کان و له‌ نێو ژیانی عه‌شیره‌تی‌دا– ، دیارده‌ی ڕه‌دوا که‌وتن وه‌ک دواڕێگه‌ی چاره‌ی 
به زۆر به ‌شوودان یا ده‌ست تێوه‌ردانی پیاو له ئه‌شق و ئاشقی ژن، ده‌کرێ وه‌ک نموونه‌ی تێکۆشانی ژن بۆ گه‌یشتن به ماف و پله‌ی ئینسانی خۆی چاو لێ بکه‌ی. هه‌ر وه‌ها ده‌کرێ وه‌ک نموونه‌ی به گژی بیرۆکه‌ی "پیاوسالاری"دا چوونه‌وه‌ی ژن چاوی لێ بکه‌ی . سه‌ره‌ڕای ئه‌و شێوه‌ حه‌ول و تێکۆشانه ماف‌خوازانه‌یه‌، سه‌رجه‌می ئه‌و بابه‌ته‌ فۆلکلۆرییانه‌ی نیشانه‌ی ماف‌خوراوی ژنه‌ گه‌لێ پتر له‌ ئه‌و حه‌ولانه‌ی به یه‌ک نیگا ده‌ڕوانێته‌ دوو به‌ره‌ی نێر و مێ.

مه‌حموودزاده‌: ئه‌و پرسیاره‌ دوو لکی لێ ده‌بێته‌وه‌ و بۆی هه‌یه‌ دوو پرسیاری جودای له‌سه‌ر ساغ بێته‌وه‌.یه‌که‌م پرسیار ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڵێین له‌ ئه‌ده‌بی به‌رهه‌م‌هاتووی فۆلکلۆر دا، ژن چ ده‌ورێکی پێ دراوه‌‌؟ دووه‌م ئه‌وه‌یه‌ بپرسین ژن له‌ به‌رهه‌م هێنانی ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌دا چ ده‌ورێکی هه‌بووه‌‌؟ چ ده‌وری هه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ چ ده‌ورێکی پێ دراوه‌، جوداوازی هه‌یه‌. له‌ پرسیاری یه‌که‌م‌دا ده‌وری ژن بۆ نموونه‌ وه‌کوو که‌سایه‌تی چیرۆک ده‌بێته‌ پرس به‌ڵام له‌ پرسیاری دووه‌م‌دا پرسی سه‌ره‌کی بریتی‌یه‌ له‌ ده‌وری ژن وه‌کوو به‌رهه‌م‌هێنی چێرۆک. پرسیاری یه‌که‌م‌ له‌ چۆنیه‌تی ئۆبژه‌ بوونی ژن له‌ناو ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌ ده‌کۆڵێته‌وه و پرسیاری دووه‌م له‌ چۆنیه‌تی سووژه بوونی ژن له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی نه‌ریتی کورد ورد ده‌بێته‌وه‌.‌‌ پرسیاری یه‌که‌م وه‌کوو فانتازیایێکی خوڵقاوی ده‌ستی پیاو گرینگی به‌ ژن ده‌دا به‌ڵام پرسیاری دووه‌م واقیعێک که‌ ژن بۆخۆی دروستی ده‌کا و به‌ ناوی ژن ده‌یناسێنێ به‌رجه‌سته‌ ده‌کاته‌وه‌. پێم وایه‌ وه‌باڵ کێشان بۆ ئه‌و ڕاستییه زۆر دژوار نییه‌ که‌ له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی نه‌ریتی‌دا ده‌وری ژن وه‌کوو ئۆبژه‌ به‌رچاوتر بووه‌ هه‌تا وه‌کوو سووژه‌. ‌ژن فانتازیای پیاو بووه‌. ڕاسته‌ جوان‌ترین و زۆرجاریش گرینگ‌ترین فانتازیای پیاو بووه‌، به‌ڵام کاتێک خودی ژن فانتازیایێکی هه‌بووه‌ نه‌یتوانیوه‌ به‌ ئازادی بیکا به‌ به‌رهه‌مێکی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری، هه‌ر نه‌بێ هێنده‌ی پیاو ئه‌و ئازادییه‌ی نه‌بووه‌. که‌وایه‌ سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر بڵێین له‌ کۆمه‌ڵگای نه‌ریتی‌دا سیمای ژن زیادتر له‌ چوارچێوه‌ی ئۆبژه‌ دا له‌ قالب دراوه‌ و که‌م‌تر له‌ چوارچێوه‌ی سووژه‌ دا خۆی نواندووه‌. له‌ ئه‌ده‌بی به‌رهه‌م‌هاتووی فۆلکلۆری‌دا ژن ده‌وری هه‌یه‌ و ته‌نانه‌ت له‌باری جوانی‌ناسانه‌وه سیما و ئادگاری به‌ شێوه‌یێکی زۆر ناسک و مینیاتۆریش‌ نه‌خشاوه‌ (بۆ نموونه‌ بڕواننه‌ ئه‌و سیمایه‌ی له‌ به‌ندی ئازیزه‌ دا له‌ ژن ده‌کێشرێ)، به‌ڵام هه‌ر وه‌ک ئاماژه‌م پێ کرد ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ مینیاتۆری و یه‌کجار جوانه‌، ده‌وری به‌رکاری هه‌بووه‌ نه‌ک ده‌وری بکه‌ر. تابلۆییکی دڵ‌ڕفێن بووه‌ هه‌ستی جوانی‌ناسانه‌ی پیاوی پاراو کردووه‌ و پێوه‌ندییه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگا زۆر که‌م‌تر بواری ئه‌وه‌یان پێ داوه خۆی تابڵۆیه‌ک بنه‌خشێنێ. به‌ڵام ده‌ستیشی ته‌واو نه‌به‌ستراوه‌‌. ڕاسته‌ سیمای ژن وه‌کوو سووژه‌ له‌ناو ئه‌ده‌بی فۆلکۆری‌دا کاڵ‌تره‌ به‌ڵام ته‌واو ون و نادیاریش نییه‌. بۆ نموونه‌  له‌ ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌دا حه‌یرانی ژنان و گۆرانیی ژنان هه‌یه‌. له‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ دا تێم و گۆشه‌نیگا به‌ڕاستی له‌گه‌ڵ گۆشه‌نیگا و تیمه‌ باوه‌کانی ناو ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌دا جوداوازییان هه‌یه‌. له‌و به‌رهه‌مانه‌‌دا ژن ده‌ورێکی کارا ده‌بینێ و خۆی تابڵۆ ده‌نه‌خشێنێ و تا ڕاده‌یێک فانتازیاکانی له‌ کروته‌ونێکی هونه‌ری‌دا ده‌چنێ. هه‌ڵبه‌ت با ئه‌و تێبینییه‌ش به‌ قسه‌کانمه‌وه زیاد بکه‌م. له‌ ئه‌ده‌بی فۆلکلۆری‌دا هێندێک چیرۆک و به‌یتمان هه‌یه‌ که‌ وێ ده‌چێ له‌ چاخه‌کانی کۆن‌تره‌وه‌ مابنه‌وه‌. له‌و به‌یتانه‌‌دا ژن هه‌ڵسوورتره‌ و ده‌وری به‌رکار ناگێڕی و ده‌ورێکی هاوشانی هی پیاوی هه‌یه‌. مامۆستا هێمن ده‌ڵێ ئه‌وانه‌ یادگاری ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ن که‌ له‌ کۆمه‌ڵگای  کوردی دا سیستمی مێ‌وه‌جاخی زاڵ بووه‌. ( مێ‌وه‌جاخی و نێروه‌جاخی دوو هاوتان که‌ مامۆستا هێمن بۆ زن‌سالاری مردسالاری دایناون). به‌یتی لاس و خه‌زاڵ نموونه‌یێکه‌ بۆ ئه‌و به‌یت و چیرۆکانه‌. له‌ گه‌ڵاڵه‌ی چیرۆکی ئه‌م به‌یته‌ دا ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌وه‌ی ژن وه‌کوو سه‌رۆک عه‌شیره‌تێکیش ده‌ور بگێڕێ، هیچ سڵه‌مینه‌وه‌یه‌ک له‌گۆڕێ‌دا نییه‌.


[ سه شنبه بیست و هفتم اردیبهشت 1390 ] [ 16:43 ] [ زانکۆ خەلیفە ] [ ]
.: Weblog Themes By Pichak :.

درباره وبلاگ

جێژوان



له‌م شه‌وه‌ زه‌نگه‌دا

من و تۆین ....

ده‌وه‌ره‌ با

نیشتمان به‌سه‌رمان‌دا

نه‌ڕووخێ!

*****

ماچ و ئاڵا



چاوت ترووسکه‌ی

ماچ و

شه‌کانه‌وه‌ی ئاڵایه‌ک ده‌دا

پیرۆزه‌ ئه‌م سه‌رکه‌وتنه‌!

*******
سنوور



سنوور

دڵی من زێده‌تر بریندار ده‌کا

جا چ کچه‌ جیران بێ و

چ تێل دروو!
******
"زانکۆ خه‌لیفه‌"م له‌ ساڵی 1365 هه‌تاوی له‌ ئاوایی "ئافان" سه‌ر به‌ شاری مه‌هاباد له‌ دایک بووم، به‌شی "مدیریت بازرگانی" له‌ زانکۆی په‌یامی نووری مه‌هاباد ده‌خوێنێم.
مودیر مه‌سئولی گۆڤاری خوێندکاری "هه‌ژێن"م .
به‌رهه‌مێکمان به‌ ناوی "فه‌رهه‌نگی ئاواییه‌کانی مه‌هاباد" وێڕای برای هێژا کاک "هه‌رمان وه‌تمانی" به چاپ گه‌یشتووه‌.(90/1/1)
لینک دوستان
موضوعات وب
امکانات وب

تبادل لینک

فروش بک لینک